| |
DOĞU ADIĞE (KABARDEY) ALFABESİ / EAST ADYGHE (KABARDIAN) ALPHABET
|
Kitap
Harfi |
El
Yazısı |
Türkçe Okunuşu |
Örnek
Kelimeler |
|
А а |
А а
|
A (uzun) |
адакъэ horoz; адэ
baba; ар
o;
абдж
cam;
ауэ
fakat;
ахъшэ para |
|
Э э |
Э э |
A-E arası
|
экзамен
sınav; анэ anne;
банэ
diken; мэжэлIэн acıkmak |
|
Б б |
Б б |
B |
бэ çok, bol; бажэ
tilki; бзу kuş; бзэ dil; бжэ kapı; бжьэ arı |
|
В в |
В
b |
V |
вагъуэ yıldız;
вакъэ ayakkabı; вы öküz; вэн kaynamak |
|
Г г |
Г г |
İnce
Ğ |
гын barut;
гыбзэ
beddua;
гыз
inleme; жыг ağaç; лъагэ yüksek |
|
ГУ гу |
ГУ
гу |
GU |
гу
kalp;
гугъэ
umut;
гущэ
beşik; джэгу düğün, oyun;
нэгу
yüz |
|
Гъ гъ |
Гъ гъ |
Kalın Ğ
|
гъэ yıl; гъатхэ
ilkbahar; гъэр esir; гъыбзэ ağıt; гъын ağlamak |
|
Гъу гъу |
Гъу гъу |
Kalın ĞU
|
гъуджэ ayna;
гъунэгъу komşu; гъуэгу yol; гъущI demir |
|
Д д |
Д д,
g |
D |
дэ biz; ceviz; дыдж
acı; дахэ güzel; дыгъэ güneş; дагъэ yağ |
|
Дж дж |
Дж
дж |
C |
джанэ gömlek; джэд
tavuk; джэдыкIэ
yumurta;
джэду
kedi |
|
Дз дз |
Дз дз |
DZ |
дзэ diş; ordu;
дзыгъуэ fare; дзын atmak; бадзэ sinek |
|
Е е |
Е
е |
E,
YE |
е
kötülük;
езы
kendi(si);
емыкIу
ayıp, uygunsuz;
ефэн
içmek |
|
Ё ё |
Ё ё |
YO |
(Sadece Rusça
sözcüklerde) ёлк yılbaşı çamı |
|
Ж ж |
Ж ж |
J |
жей
uyku; жэм inek;
жэщ
gece;
жыжьэ
uzak;
жэн
koşmak |
|
Жь жь |
Жь
жь |
Kalın J
|
жьэ ağız; жьакIэ
sakal; жьауэ gölge; жьы yaşlı, eski; rüzgar |
|
З з |
З
з |
Z |
зы bir; закъуэ
yalnız, tek; зауэ
savaş;
захуэ
doğru;
мазэ
ay |
|
И и |
И и |
İ,
Yİ |
ин
büyük; и sekiz;
из
dolu;
илъэс
yıl;
иджы
şimdi;
икIи
ve |
|
Й й |
Û
й |
Y |
бей zengin; дэжьей
fındık; бий
düşman;
йофэ
içiyor |
|
К к |
К к |
K |
класс sınıf; компот
komposto; кино
sinema;
кран
vinç; musluk |
|
Ку ку |
Ку
ку |
KU |
куэд çok; куэ
kalça, but;
куу
derin;
курыт
orta; хьэку fırın |
|
КI
кI |
КI
кI |
Sert Ç |
кIыхь uzun; кIэ
kuyruk; son; кIапсэ ip;
пкIэлъей
merdiven |
|
КIу
кIу |
КIу
кIу |
Sert KU |
кIуащIэ
güç, kudret; кIуэцI iç; кIуэн
gitmek; щакIуэ
avcı |
Къ къ
|
Къ къ |
Kalın K |
къабзэ temiz; къыр
kayalık; къафэ dans; къэкIуэн gelmek |
|
Къу къу |
Къу къу |
Kalın KU |
къуэ oğul; къуажэ
köy; къуэш erk. kardeş; мэкъу ot |
|
Кхъ кхъ |
Кхъ кхъ |
Kalın K |
кхъэ mezar; кхъыIэ
lütfen; кхъапIэ kepek; mezar yeri |
Кхъу кхъу
|
Кхъу кхъу |
Kalın KU |
кхъухь gemi; кхъуэ
domuz; кхъуей peynir; шIакхъуэ ekmek |
|
Л л |
Л л |
L |
лы et;
лэгъуп
kazan;
лэч
boya;
лэныстэ
makas;
мыл
buz |
|
Лъ лъ |
Лъ
лъ |
LH |
лъы kan; лъашэ
topal; лъэпкъ
soy; halk; лъакъуэ ayak |
|
ЛI
лI |
ЛI
лI |
Sert LH |
лIы adam; koca;
лIыкIуэ elçi,aracı;
лIэн ölmek; плIы dört |
|
М м |
М м |
M |
мафIэ ateş; мэл
koyun; мэз orman; мащIэ az; мывэ taş |
|
Н н |
Н
н |
N |
нэ göz;
нобэ
bugün;
нысэ
gelin; yenge;
нащэ
salatalık;
нэф
kör |
|
О о |
О о |
O |
оперэ
opera;
офицер
subay; бо ahır; сокIуэ gidiyorum |
|
П п |
П п |
P |
псы su; пэ burun;
псэ
can; ruh; пхъэ odun; пэж doğru
|
|
ПI пI |
ПI пI |
Sert P |
пIэ yatak; пIалъэ
süre; пIащэ iri; лъапIэ pahalı; değerli |
|
Р р |
Р р |
R |
радио radyo;
рецепт
reçete;
рентген
röntgen;
иджыри
henüz |
|
С с |
С с |
C |
сэ ben; bıçak;
сымаджэ
hasta; сабэ toz;
сыт
ne;
саугъэт
hediye |
|
Т т |
Т т |
T |
тхьэ
tanrı; тебэ tava;
тху
beş;
тхылъ
kitap; тхьэкIумэ
kulak |
|
ТI
тI |
ТI
тI |
Sert T |
тIы koç; тIэкIу
biraz; тIу iki; тIорысэ
eski, yaşlı;
нтIэ
evet |
|
У у |
У у |
U,
VU |
унэ ev;
уэ
sen;
уэщ
balta; уэс kar; уэшх yağmur;
уэрэд
şarkı |
|
Ф ф |
Ф ф |
F |
фэ siz; deri; фыз
kadın; фошыгъу şeker;
фо bal;
фоч
tüfek |
|
ФI
фI |
ФI
фI |
Sert F |
фIыцIэ siyah; фIы
iyi; фIей
kirli;
фIанэ
çapa; IэфI tatlı |
|
Х х |
Х
х |
İnce H |
хы altı; deniz;
хадэ bahçe; хабзэ
âdet;
хэт
kim; хэку vatan |
|
Ху ху |
Ху
ху |
İnce
HU |
хуабэ sıcak; хужь
beyaz; хуэдэ gibi; хугу
darı;
нартыху
mısır |
|
Хь хь |
Хь
хь |
H |
хьэ köpek, arpa;
хьэку fırın; хьэщIэ misafir;
хьэуэ
hayır |
|
Хъ хъ |
Хъ
хъ |
Kalın
H |
хъыджэбз
genç kız; хъыдан bez;
хъарбыз
karpuz;
хъы
ağ |
|
Хъу
хъу |
Хъу
хъу |
Kalın
HU |
хъу
erkek; хъурей yuvarlak;
хъупIэ
otlak; шыпхъу kızkardeş |
|
Ц ц |
Ц ц |
TS |
цы yün, tüy;
цыжьбанэ
kirpi;
цей
çerkeska; щхьэц saç |
|
ЦI
цI |
ЦI
цI |
Sert TS |
цIэ ad; bit; цIыху
insan; цIыкIу küçük; цIыв
böcek; пцIы yalan |
|
Ч ч |
Ч ч |
Ç |
чэф sarhoş; чэзу
sıra, zaman; чыцI
oğlak; тепщэч tabak |
|
Ш ш |
Ш ш |
Ş |
шы at; шэ süt,
kurşun; шынэ
korku;
шыд
eşek;
шхыIэн
yorgan |
|
ЩI
щI |
ЩI
щI |
Sert Ş |
щIалэ delikanlı;
щIыIэ soğuk; щIыхуэ
borç;
щIагъ
alt;пщIы on |
|
Щ щ |
Щ щ |
Kalın
Ş |
щы üç;
щэ
100; iç yağı;
щынэ
kuzu; щхьэ baş;
щабэ yumuşak |
|
Ъ ъ |
Ъ ъ |
Sertl. İş. |
гъ, къ, хъ |
|
Ы ы |
Ы ы |
I |
ыхь!
(acı ünl.)ah!;
ыхьы
(onay ünl.)
hı-hı;
ыIы
ı-ıı; мыр bu |
|
Ь ь |
Ь ь |
Yum.
İş. |
жь, хь |
|
Ю ю |
Ю ю |
YU |
Юсуф Yusuf; Юныс
Yunus; плюс artı |
|
Я я |
Я я |
YA |
ябгэ zalim, hain;
ятIэ toprak; яжьэ kül |
|
I I |
I I |
Kesk. İş. |
Iей çirkin; Iэ el;
Iыхьлы akraba; Iыгъын tutmak; пыIэ şapka |
|
Iу Iу |
Iу Iу |
Keskin U |
Iуданэ iplik; Iуэху
iş; Iугъуэ duman;Iупэ dudak; щIыIу düğme |
ALFABENİN BAZI
ÖZELLİKLERİ
·
Türkçe harfler Adığece sesleri tam olarak karşılamadığından,
alfabeyi öğrenmek için en iyi yöntem, dili bilen birine kelimeleri
söyleterek sesleri telaffuz etmeye çalışmaktır.
·
У harfi, bazı sessiz harflerle birlikte (гу, гъу, ку, кIу,
къу, кхъу, хъу) kelime sonlarında yarım okunur. Bu nedenle bunlar ayrı harf
olarak kabul edilmişlerdir.
·
Yabancı kökenliler dışında э (e), к (k), о
(o), р (r), ы (ı) harfleri ile kelime başlamaz.
·
Е (E) ve И (İ) harfleri kelime ve hece başında
YE ve Yİ olarak okunur.
·
У (U) harfi kelime ve hece başında VU olarak okunur.
·
Э harfi, e ile a arası, ama daha çok a’ya yakın
bir ses olarak okunur.
·
Alfabede harf olarak kabul edilen, ancak ses karşılığı olmayan
ve sadece diğer harflerle birlikte kullanılan üç işaret vardır:
1-
Sertleştirme işareti (ъ) г, к, л, х harfleriyle birlikte kullanılır
(гъ, къ, лъ, хъ), bu harflerin daha sert ve kalın okunmalarını sağlar.
2-
Yumuşatma işareti (ь) ж ve х harfleriyle kullanılır (жь, хь) ve daha
kalın okunmalarını sağlar.
3-
Keskinleştirme işareti (I) sessiz harflerden sonra kullanılır (кI,
лI, пI, тI, фI, цI, щI) ve harfin daha keskin (sert) okunmasını sağlar.
Sesli harflerden ise önce kullanılır (Iа, Iэ, Iе, Iи, Iы, Iу); Arapçadaki
hemzenin işlevini görür (neş’e, Kur’an v.b.).
·
Yazı ve edebiyat diliyle Türkiye’de konuşulan ağız arasında
bazı ses değişiklikleri görülmektedir:
Ø
дж ® г
джанэ
® ганэ; джэд
® гэд; джэду
® гэду
Ø
кI (Sert çe) ® (Sert
ke)
кIыхь (ç’ıh®
k’ıh); кIэ (ç’e® k’e); кIапсэ (ç’apse®
k’apse)
Ø
ч ® к
чэф – кэф; чэзу ® кэзу; чыцI
® кыцI; тепщэч
® тепщэк
|
|
